« كتاب لطيف » ياد كرده است . كتاب زرقان مورد پذيرش بسيارى از علما قرار گرفت و ملل و نحل‌نويسان متأخر از وى مطالب گوناگونى نقل كرده‌اند . « 1 » تاريخ‌نويسان و رجاليون سال وفات زرقان را 275 يا 278 ذكر كرده‌اند . « 2 » بنابر شواهد موجود ، وى نزد ابو هذيل و نظّام تلمذ كرده است و از نظر طبقه ، در طبقهء هفتم از طبقات معتزله جاى مىگيرد و اين طبقه ، طبقهء شاگردان ابو هذيل ، نظّام ، ابو بكر اصم و هشام بن عمرو فوطى است . بررسى بيشتر اين انتساب احتياج به تطبيق مطالب اين كتاب با مطالب منقول از مقالات زرقان در كتب متأخر دارد . گفتنى است كه سبك نوشتارى كتاب مسائل الامامة ، كه در آخر هر بخش خلاصهء مطالب گذشته را مىآورد ، سبكى است كه در قرون متقدم متداول نبوده است و احتمال دارد اين خلاصه‌ها در قرون بعدى به آن افزوده شده باشد . جعفر بن حرب از آنجا كه برخى از پژوهشگران معاصر ، كتاب مسائل الإمامة را از تأليفات جعفر بن حرب معتزلى دانسته و انتساب آن را به ناشى اكبر انكار كرده‌اند ، بنابراين در اين مقدمه ، به زندگىنامه وى نيز اشاره مىكنيم . جعفر بن حرب همدانى « 3 » بغدادى ، از جمله پيشوايان معتزله است ، كه در سال 177 هجرى ديده به جهان گشود و در سال 236 هجرى در 59 سالگى از دنيا رفت . صاحب مروج الذهب گزارش مىدهد كه پدر جعفر از مقربان دربار عباسيان بوده و « باب حرب » در سمت غربى شهر بغداد به وى انتساب داشته است . « 4 »

--> ( 1 ) . ر ك : مقالات الإسلاميّين ، تعليقات ريتر ، ص 643 . ( 2 ) . ميزان الاعتدال ، ج 3 ، ص 579 ، شمارهء 7665 ؛ فصل الاعتزال ، ص 285 ، پاورقى شماره 564 ؛ تاريخ بغداد ، ج 5 ، ص 353 ؛ تعليقات ريتر بر مقالات الإسلاميّين ، ص 634 . ( 3 ) . همدانى به سكون ميم ، نام قبيله‌اى از يمن ، ر ك : ذهبى ، ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 405 . ( 4 ) . الأعلام ، ج 2 ، ص 123 ، به نقل از مسعودى .